Japonca’da “liman dalgası” anlamına gelen tsunami sözcüğü; okyanus ya da denizlerin tabanında oluşan deprem, volkan patlaması ve bunlara bağlı taban çökmesi, zemin kaymaları gibi olaylar sonucu denize geçen enerji nedeniyle oluşan uzun periyotlu deniz dalgasını temsil eder.
Tsunami sözcüğü, dünya dillerine 15 Haziran 1896’dan sonra girmiştir. Japonya’da, 21000 kişinin hayatını kaybettiği Büyük Meiji Tsunamisi’nden sonra Japonlar’ın yaptığı yardım çağrılarıyla dünya dillerine kendiliğinden yerleşmiştir.
Tsunamiden sonra oluşan dalganın diğer deniz dalgalarından farkı; su zerreciklerinin sürüklenmesi sonucu hareket kazanmasıdır. Derin denizde varlığı hissedilmezken, sığ sulara geldiğinde dik yamaçlı kıyılarda ya da daralan körfez ve koylarda bazen 30 metreye kadar tırmanarak çok şiddetli akıntılar yaratabilir.
Tsunami ilk oluştuğunda tek bir dalgadır ancak kısa bir süre içerisinde üç ya da beş dalgaya dönüşerek çevreye yayılmaya başlar. Bu dalgaların birincisi ve sonuncusu çok zayıftır ancak diğer dalgalar etkilerini kıyılarda şiddetli biçimde hissettirebilecek bir enerjiyle ilerlerler. Bu nedenle depremlerden kısa bir süre sonra kıyılarda görülen yavaş ama anormal su düzeyi değişimi ilk dalganın geldiğini gösterir. Bu değişim, arkadan gelecek olan çok kuvvetli dalgaların ilk habercisi de olabilir.
TARİHTEKİ EN BÜYÜK TSUNAMİLER
Okyanus ya da deniz dibindeki depremlerin, volkanik hareketlerin yol açtığı tsunamiler tarihte birçok defa, pek çok yeri yıktı geçti ya da tamamen haritadan sildi.
* 1 kasım 1755: Portekiz’in başkenti büyük Lizbon Depremi ile yıkıldı. Atlas Okyanusu dalgası Portekiz, İspanya ve Fas kıyılarını altı metre yüksekliğinde süpürdü.
* 27 ağustos 1883: Endonezya-Krakatao Yanardağı patladı, Java ile Sumatra kıyılarını süpüren tsunami, 36 bin insanı öldürdü. Yanardağın patlaması o denli şiddetliydi ki dünya gök kubbeleri uzun geceler kızıl lav külleriyle ışıldadı. Norveçli ressam Edward Munch, ’20 bin kilometre öteden’, başkent Oslo’da kasım 1883-şubat 1894 arasında geceleri parlayan göğe bakarak ‘Çığlık’ resmini yaptı.
* 15 haziran 1896: Sankriku Tsunamisi, Japonya’yı vurdu. Dini bayram için toplanan kitlenin üzerine 23 metre yüksekliğinde çöken tsunami 26 bin insanı öldürdü.
* 17 aralık 1896: ABD’de California-Santa Barbara Deniz Seddi’ni tsunami yıktı. Ana cadde dalga altında kaldı.
* 31 ocak 1906: Büyük Okyanus’un deprem dalgası, Kolombiya’da Tumaco kentinin bir kısmını, Ekvador-Rioverde ile Kolombiya-Mikay arasında kıyıda tüm evleri yıktı. 1500 kişi hayatını kaybetti.
* 1 nisan 1946: Alaska Kuzey Burnu Deniz Feneri’ni beş kişilik personeliyle yutan tsunami, Hilo-Hawaii’ye yürüyerek 159 insanı öldürdü.
* 22 mayıs 1960: 11 metre yüksekliğindeki tsunami, Şili’de bin, Hawaii’de 61 can aldı. Dev dalga Pasifik’in öte yakalarına yürüyerek Filipinler ve Japonya-Okinava Adası’nı sarstı.
* 28 mart 1964: ABD-Alaska’da ‘Paskalya Hayırlı Cuma’ tsunamisi üç köyü haritadan sildi. 107 kişi hayatını kaybetti. Oregon ve California’da da 15 kişi öldü.
* 16 ağustos 1976: Pasifik tsunamisi Filipinler’in Moro Körfezi’nde 5 bin can aldı.
* 17 temmuz 1998: Papua-Yeni Gine’nin kuzeyinde yer sarsıntısı dalgası 2 bin 313 insanı öldürdü, yedi köy yok olurken binlerce insan evsiz kaldı.
* 26 aralık 2004: Güneydoğu Asya’yı yedi ülkede vuran 8.9 büyüklüğündeki deprem ve dev dalgası, 11 binden fazla kişinin hayatına mal oldu.
