UCB
Əli b. Sevid deyir ki, Hz. Musa b. Cafer’den (as) əməli ifsad edən ucb (özünü bəyənmək) haqqında soruşduqda, həzrət belə buyurdu: “Ucb’un bir çox dərəcəsi vardır. Bu dərəcələrdən biri budur, insana öz pis əməli bəzəkli və gözəl görünər, o da ucba qapılaraq gözəl əməl etdiyini sanır. Bu dərəcələrdən biri də budur: Qul Rəbbinə iman edər və bununla Allaha minnət etməyə cəhd edər. Halbuki bu imanında Allahın ona minnəti var, qulun deyil. “(Kafi, C. 2., Kitabu’1-İman ve’1-Küfr, Babu’1-Ucb, 3. hədis.)
ŞƏRH
Ucb, üləmanın da (ra) buyurduğu kimi saleh əməlləri böyük və çox saymaq, bu görə olduqca sevincli və xoşbəxt olmaq, Nazlanma, özünü taksire və qüsur həddindən münəzzəh və uzaq qəbul etməkdir. Amma bu sevinc və şadlık, Allah Təala üçün təvazö və təvazökarlıq, bu tofiq səbəbiylə Haqqın müqəddəs zatına şükür etmək və bu nemət və tevfîkin daha da bir artmasını istəmək üçün olsa qətiliklə ucb deyil və İslamda təriflənmiş, mədh edilmişdir.
Böyük mühəddis Məclisi (ra), böyük alim Şeyx Bahauddin Amulinin belə nəql edir: “Oruc və təhəccüd namazı kimi bir sıra saleh əməlləri yerinə gətirən kimsə ürəyində bir sevinc və xoşbəxtlik hiss edər. Elə isə əgər bu sevinc və şadlık Allahın özünə ehsan tapıldığının və nemət inayət etdiyinin (ki bu lütf və nemət saleh əməldir) ifadəsi və bu səbəbdən də bu nemətin azalacağı və ya özündən geri alınacağı qorxusu Allahdan bu nemətini daha da bir arttırmasını tələb etməklə birlikdə olursa bu sevinc və şadlık ucb deyil. Amma bu sevinc və şadlık bu əməlin özündən sadir olduğu, bu sifətə yalnız özünün sahib olduğu, əməllərini böyük gördüyü, ona etimad etdiyi, özünü qüsur və taksire həddindən münəzzəh və uzaq gördüyü üçünsə, nəticədə bu saleh əməlləri səbəbiylə Allaha minnət etməyə kalkışıyorsa bu ucbdur . ”
Amma bu kasıb deyir ki: ucbun, zikr edildiyi şəklindəki təfsiri doğrudur. Amma bu əməlləri qəlbi və qəlibi (zahiri) əməllər deyə ümumiləşdirmək lazımdır. Eyni zamanda bu əməllər kabih və həsən (yaxşı və pis) əməlləri də içinə alır. Çünki ucb, cevarihî (xarici orqanlardan sadir olan) əməllərə varid olub onları fasid və batil etdiyi kimi, cevanihî (qəlbi) əməllərə də sızmaqdadır və onları da eyni şəkildə fasid və batil edir. Eyni şəkildə yaxşı xislət sahibi öz xislətindən ucba qapıldığı kimi, əlverişsiz əməllərin sahibi də öz xislətindən ucba qapılmaqdan. Necə ki bu hədis-i şərif də hər iki əməl növünü tasrih etmiş və xüsusilə zikr etmişdir. Çünki insanların çoxu bundan xəbərsizdir. Bu zikrdən sonra Alahın izni ilə hər ikisindən də bəhs ediləcək.
Yenə bilinməlidir ki, ucb olmadığı və təriflənmiş sifətlərdən sayıldığı deyilən sevinc də adamdan adama dəyişən nisbi bir-şeydir. Necə ki ilhaq edilmiş fəsillər birində də bəyan ediləcək.
Bil ki ucb üçün, hədis-i şərifdə də iştirak etdiyi kimi, bəzi dərəcələr vardır.
Birinci dərəcə: İman və haqq bacarıqlar barəsində var olan ucbdur. Bunun müqabilində isə küfr, şirk və batil inanclar barəsində var olan ucb yer alır.
İkinci dərəcə: Fazil mələkləri ilə təriflənmiş sifətlər ucbudur. Bunu müqabilində də pislik, əxlaq və kabih mələkləri
ucbun iştirak etməkdədir.
Üçüncü dərəcə: Saleh əməllər və gözəl hərəkətlər ucbudur. Bunun müqabilində də kabih əməllər və əlverişsiz hərəkətlər ucbun yer alır.
Bunların xaricində də bəzi dərəcələr vardır ki, bu məqamda zikr edilməyə dəyməz. Biz də inşaallah fəsillər zımnında bu dərəcələrə, bu dərəcələrin menşeinden və bu dərəcələr üçün dərman ola biləcək şeylərə qısaca bir işarə etməyə çalışacağıq.
Ucb mərtəbələrində
Daha əvvəldən zikr edilən dərəcələrdə ucb üçün bir çox mərtəbələr vardır. Bu mərtəbələrdən bəzisi olduqca açıq və bəllidir ki, insan çox az bir təvəccöh və iltifat nəticəsində dərhal anlayıb derkedebilir. Amma bu mərtəbələrdən bəzisi o qədər dəqiq və zərifdir ki, insan tam bir təftiş və səhih bir diqqətlə üzərinə eğilmediği müddətcə derkedemez. Eyni şəkildə bu mərtəbələrdən bəzisi digər bəzisindən daha şiddətli, çətin və həlak edicidir.
Hamısından böyük və həlak edici olan birinci mərtəbə elə bir haldır ki, insanda ucbun şiddəti vasitəsiylə peydahlanmaktadır. Burada insan, öz ürəyində hamisinə və maliku’l-mülûk’a qarşı imanı və ya digər xüsusiyyətləri səbəbiylə minnət etmə duyğusuna qapılar. İmanı səbəbiylə haqq məmləkətində bir genişlik və Allahın dinində bir işıqlıq bədənə gəlincə ya da şəriəti yayma, hidayət, irşad, əmri bil-məruf və nəhy anil-münkər, had icrası, mehrab və minbər səbəbiylə Allahın dinində bir tərəqqi meydana gəlincə ya da müsəlmanların onun camaatına gəlməsi və Hz. Hüseyn üçün matəm və yas tutmasıyla Diyanette bir canlılıq peydahlanınca, dərhal bu səbəblə Allaha, məzlumların əfəndisi Hz. Hüseynə və Rəsul-i Əkrəm (sa) ‘e qarşı minnət etmə duyğusuna qapılır. Bunu hər nə qədər izhar etməsə də ürəyində minnət etməyə cəhd edir. Dini işlərdə Allahın qullarına minnət etməyə cəhd etmək də bu babdandır. Məsələn insan, vacib və müstəhəb sədəqələr və ya kasıb və zəifləri əlindən tutma barəsində onlara minnət etməyə cəhd edər. Bəzən bu minnət etmə duyğusu şəxsən insanın özündən belə gizli və gizli qalmaqdadır. (İnsanların Allaha minnət edə bilməyəcəyi, tam tərsinə Haqq Təalanın müqəddəs zatının onların üzərində minnəti olduğu bəhsi, ikinci hədisin şərhində haqqında danışılan edilmişdir). Bir digər mərtəbə də budur: Bəzən də insan ürəyində mövcud ucb səbəbiylə Allah Təalaya qarşı nazlanmakta, işvelenmektedir. Bu, minnət etməkdən başqa bir şeydir. Hərçənd bəziləri bu ikisi arasında heç bir fərqin olmadığına kail olmuşlar. Bu mövqenin sahibi, özünü Allah Təalanın məhbubu saymaqda və sulukta Müqərrəbin və Sabıki kəslərdən olduğunu düşünməkdədir. Haqqın vəlilərinin adı zikredilince və ya mahbublar və muhib ya da cəzbə qapılmış salikten bəhs özünü onlardan saymaqdadır. Eyni şəkildə riya olaraq öz nəfsini küçültmesi və onun hilafını dərsi izhardan olması da mümkündür. Və ya özü üçün sübut deyə o məqamı elə bir şəkildə özündən selbetmektedir ki, nəticədə isbatı tələb edir. Əgər Allah Təala özünü bir bəlaya düçar edəcək olursa dərhal “bəla, yaxınlıq və dostluq görədir” davulunu çalmağa başlayır. Ariflər ilə təsəvvüf, zəli və riyazət əhli olanlar, sair insanlara nisbətən bu təhlükəyə daha çox yaxındırlar.
Ucbun digər bir dərəcəsi də insanın iman və ya mələklər və əməlləri səbəbiylə Allahı özünə borclu zannetmesi və özünü savaba layiq kabullenmesidir. Eyni şəkildə Allahın, özünü bu aləmdə əziz, axirətdə də dərəcələr sahibi etməsi lazım olduğunu düşünməsi və özünü pak və saf bir mömin olaraq bilməsidir. Belə bir insan qeybə inanan möminlərin bəhsi edilincə başını belə bir yelləyər və ürəyində belə düşünür: “Əgər Allah Təala mənə ədalətiylə belə rəftar edəcək olsa mən savab və əcrə layiq biriyəm.” Hətta bəziləri qəbahət və ədəbsizlik daha da bir irəli gedərək bu batil kəlamı açıqca dilləri də izhar edirlər. Əgər özünə hər hansı bir bəla və narahatlıq gələcək olsa, o zaman da ürəyində Allaha etiraz tapılar. Mömini bəlaya mübtəla edən, münafıka isə ruzi verən ədalətli Allahın işləri qarşısında qarışıqlığa düşər. Batınında Allah Təalaya və Onun təqdirinə qarşı gazaplanır, hirslənər, durur. Amma zahirdə riyazət və təslimiyyət izharında tapılar. Öz hamisinə qəzəbini, məxluqata isə qəza və qədərə riyazetini təqdim edər. Allah Təalanın bu dünyada möminləri bəla və çətinliklərə mübtəla etdiyini eşidincə öz ürəyinə, özünə sanki başsağlığı dilemektedir. Amma münafiqlərdən da mübtəla olanların çox olduğunu və hər mübtəla olanın mömin olmadığını bilememekte, idrak edə bilmir.
Ucbun digər bir mərtəbəsi də insanın özünü başqalarından üstün və mümtaz kabullenmesidir. Belə bir insan da mömin keçmə iman, möminlərə imanın kamilliyi, gözəl sifətlərlə muttasıf keçmə bu sifətlərə sahib olma, vacibləri yerinə yetirməyən və haramlara mürtekip olanlara vaciplerle əməl və haramları tərk, sıravi insanlara isə müstehabları yerinə yetirmə, cum’a və camaatı qaçırmamaq, mekruhları tərk və digər menasıkları əda etmə barəsində üstünlük təkəbbürünüz, özünü üstün və kamil qəbul etməkdə səbəbindən da özü üçün bir imtiyaz və imtiyaza kail olmaqdadır. Özünə və əməllərinə etimad etməkdə, digər məxluqlar isə dəyərsiz və nöqsanlı saymaqdadır. Bütün insanlara təhqir və alçaldıcı bir gözlə baxmaqda və Allahın qullarını ürək və ya diliylə ayıplamakta, kınamaktadır.Herkesi hər hansı bir vəsiləylə Haqqın rəhmət dərgahından çölə edib uzaqlaşdıraraq rəhməti yalnız özünə və özü kimi olanlara xas qılmağa çalışır. Bu mövqenin sahibi elə bir yerə çatar ki, artıq başqalarından sadir olan bütün saleh əməllər barəsində belə onlarla münaqişədə tapılar və ürəyində hər hansı bir şəkildə onu qaralamağa, öz əməllərini isə münaqişə və karalamadan uzaq və münəzzəh bilməyə başlayır. İnsanların gözəl əməllərini dəyərsiz sayır. Amma eyni əməl əgər özündən sadir olsa onu böyük görər. Başqalarının ayıb və əskikliklərini çox dəqiq bir şəkildə derkeder. Amma öz ayıplarından qəflət edər. Bunların hamısı da ucbun əlamətlərindəndir. Hərçənd şəxsən insanın özü də bundan qəflət etməkdədir. Ucb üçün digər bəzi dərəcələr də vardır ki, bəzilərini zikretmedik, digər qismindən isə məcburən sərf-nəzər etdik.
Bəzən Fəsad əhli Kəslərin də fəsadlar haqqında Ucba Kapıldıklarının Bəyanı
Əhli-i küfr və nifaq, müşriklər, mülhidlər, pis əxlaq və rəzil mələkə sahibləri, masiyet və üsyan əhli kəslərin işləri o nöqtəyə çatar ki, öz küfr və zındıklıklarıyla və ya pis əxlaq və həlak edici əməlləri səbəbiylə də ucba qapılar, xoşbəxtlik izharında bulunurlar. Özlərini bu səbəblər təqlidi uzaq, azad bir ruha sahib və mevhumlara inanmayan kəslər olaraq önə edirlər. İgidlik və mərdlik əhli olduqlarını sanarlar və Allaha imanı vehmiyat, şəriətin əmrləri istiqamətində hərəkət etməyi isə kiçiklik bilirlər. Gözəl əxlaq və üstün duyğuların, nəfsin zəifliyindən və zavallılığından olduğunu söyləyərlər. Gözəl əməllər, mənasıdır və ibadətlərin, idrakın zəifliyi və şüurları əskikliyindən olduğuna inanarlar. Bu səbəbdən də özlərini, vehmiyata inanmayan azad bir ruha sahib olmaq və şəriətlərə etina göstərməmək səbəbiylə mədh və sənaya layiq kəslər olaraq qəbul edərlər. Səhv və əlverişsiz xislətlər ürəklərində kök salmış və ünsiyyət əldə etmiş, göz və qulaqlarına doldurmuş, gözlərində bəzək və zinət olaraq təcəlli etmiş olduğundan, bunların hamısının kemal olduğunu zənn edərlər. Necə ki “ucbun dərəcələrindən biri də, qula pis əməllərin bəzəkli görünməsi və bu səbəblə o əməlinin yaxşı olduğunu zannetmesidir” deyə buyuran hədis-i şərif də bu mənaya işarə etməkdədir. Bu hədis də bu ayəyə istinad etməkdədir: “İşlədiyi pis əməl özünə bəzənən və onu yaxşı görən adam, yaxşını pisi bilən kimi ola bilərmi?” (Fatir, 8.)
Necə ki “yaxşı əməl etdiyini zənn edir” ifadəsi də Allah Təalanın bu sözünə işarə etməkdədir: “De ki: Onların etdiyi işlər baxımından ən çox ziyan edənlər kimlərdir xəbər verimmi sizə? Onlardır ən çox ziyan edənlər ki, dünya yaşayışında bütün işləri boşa gedər. Halbuki onlar həqiqətən də özlərinin yaxşılıq etdiklərini, yaxşı işlərdə olduqlarını sanırlardı. Onlardır kafir olanlar, Rəbbinin dəlillərini və Ona çatacaqlarını inkar edənlər. Bütün etdikləri boşa getmişdir və biz qiyamət günü onları heç bir ölçüyə vurmayın, onlara heç bir dəyər vermərik. “(Kəhf, 103-104.)
Xalqı cahil və xəbərsiz, amma özünü alim və xəbərdar zənn edən bu seqment, insanların ən zavallısı və qulların ən bahtsızıdır. Nəfs Tabib belə kəslər üçün dərman tapa deyildirlər. Dəvət və nəsihət bu şəxslərə təsir etməməkdədir. Bəlkə bəzən tərs təsir belə yaratmaqdadır. Bunlar burhan və dəlilə qulaq vermirlər. Göz və qulaqlarını ənbiyanın hidayəti, filosofların Bürhani və alimlərin nəsihəti qarşısında kapamakta, eşitmək belə istəməməkdə. İnsanı günahdan küfrə, küfrdən də küfrü səbəbiylə ucba düşməyə sürüyən nəfsin hiylə və şərindən Alah’a sığınmaq lazımdır. Nəfs və şeytan, bəzi günahları kiçik hesab etmək səbəbiylə insanı o böyük masiyet və günaha mübtəla etməkdədir. Ürəkdə kökleştikten və insanın da onu küçümsemesinden sonra, ikinci və nisbətən bir az daha böyük olan bir başqa günaha mübtəla edir insanı. Bir neçə dəfə təkrardan sonra o günah da insanın gözündən düşər kiçik hesab edilər və daha sonra da daha böyük günahlara mübtəla olur.
Beləcə insan addım-addım yuxarılara çıxmaqdadır. Get-gedə böyük günahlar da artıq insanın gözündə küçülmektedir. Necə sonunda artıq bütün günahlar gözündən düşməkdə və küçülmektedir. İlahi qanun və şəriət, peyğəmbər və hətta Allah belə gözündə kiçilməkdə və sonunda insanı küfr və zındıklığa, oradan da küfr və zındıklığı ilə ucba qapılmağa sürüyər. Bəlkə irəlidə bu mövzuda bəzi hatırlatmalarda olar.
Şeytanın hiylələrinin Ölçü və Mizan Üzrə Olduğu bəyanında
Günahları səbəbiylə ucba qapılan kəslərin mərtəbə mərtəbə irəli gedib küfr və zındıklığa çatması kimi itaət və taətdə ucba qapılan şəxslər də ucbun nakıs dərəcəsindən ucbun ən üstün mərtəbəsinə qədər tərəqqi etməkdədirlər. Nəfs və şeytanın ürəkdəki hiylə və nizamı, ölçü və mizan əsası üzrədir. Nəfs, təqva və Allah qorxusu bacarığına sahib olan sizlərə heç bir zaman cinayət və zinanı təklif etməz. Həmçinin, şərafət və nəfsani təharət hasletine sahib kəslərə də oğurluq və yol kesicîlik işini məsləhət verməz.
İşin başında sizlərə bu əməl və imanınız səbəbiylə Allaha minnət etməyə kalkışmanızı söyləməz. Özünüzün mahbublar, muhib və ilahi dərgahın Müqərrəbin zümrəsindən olduğunuzu elan etmənizi də təklif etməz. İlk əvvəl ən kiçik dərəcədən işə başlamaqda və ürəyinizə nüfuz edə yollarına müraciət etməkdədir. Sizləri müstehablar, zikrlər və vird barəsində olduqca həssas və həssas olmağa məcbur etməkdə və bunun zımnında masiyet əhli birinin əməlini də halınıza münasib bir şəkildə təzahür etdirir. Sizlərə şər “î və əqli hökmlər lazımınca bu şəxsdən üstün və daha yaxşı olduğunuzu ilkə etməkdədir. Əməllərinizin sizin necat vəsilədir olduğunu, əlhəmdülillah pak və pakizə olduğunuzu və günahlardan uzaq və berî olduğunuzu təlqin edib durur.
Bundan da iki nəticə etməkdədir, biri Allahın qullarına qarşı pessimistlik və digəri də özünü bəyənmişlik .. Ki hər ikisi də insan üçün həlak edici və fəsadların qaynağı vəziyyətindədir. Nəfs və şeytana deyin ki, bu günaha mübtəla olan şəxsin bəlkə də elə bir mələkə və ya əməli vardır ki, Allah Təala bu səbəblə onu öz rəhmətinə məzhər edər və hulk və bacarıqları nuru o şəxsə hidayət edər də sonunda aqibəti xeyirli olar. Bəlkə bu şəxsi Allah Təala günaha mübtəla etmişdir ki günahdan daha pis olan ucba mübtəla olmasın. Necə ki Kafidə iştirak edən bu hədis-i şərif də bunu işarə edir: “İmam Sadiq (as) buyurdu ki; Allah Təala mömin üçün günahı ucbdan daha xeyirli bilmişdir. Əks təqdirdə heç bir mömini günaha mübtəla qılmazdı. “(Kafi, C. 2., Kitabu’l-İman vəl-Küfr, Babul-Ucb, 1. hədis. 98)
Və bəlkə mən bu kötümserliğim səbəbiylə aqibəti pis kəslərdən olaram. Böyük şeyx və kamil arifimiz Şahabadi (ruhum ona fəda olsun) buyururdular ki; “Ürəyinizdə kafiri qınama da belədir. Ola bilər ki, fitrət nuru ona hidayət edər də siz bu kötümserliğiniz səbəbiylə aqibəti pis kəslərdən olarsınız. “Yaxşılığı əmr etmək və pislikdən çəkindirmək, ürəkdən qınamaqdan başqa bir şeydir. Tam tərsinə buyururdular ki, “bu aləmdən küfr üzrə göçeceği məlum olmayan kafirə lənət etməyin. Bəlkə gedərkən hidayət tapmışdır. O zaman onların ruhaniyyəti sizlərin terakkiyatınıza mane olur. “Nəhayət nəfs və şeytan sizləri ucbun ilk mərtəbəsinə girməyə məcbur etməkdədir. Daha sonra da yavaş-yavaş bu mərtəbədən başqa bir mərtəbəyə, o dərəcədən də tam fərqli bir dərəcəyə çıxarar. Sonunda insanı elə bir dərəcəyə vardırır ki, əməl və imanı səbəbiylə öz hamisinə və Maliku’l-Mulûka minnət etməyə qalxar və beləcə də (ucbun) ən son mərtəbəsinə çatmış olur.
ucbun fəsadları
Bil ki ucb, zatı gərəyi insan üçün həlak edici, yoxluq getiricidir. İnsanın əməl və imanını yoxluq rüzgârına verməkdə və fasid etməkdədir. Necə ki ravi də bu hədis-i şərifdə, əməli fasid edən ucbun soruşmuşdur. İmam (ə.s) onu bu dərəcəsinin iman barəsində ucba qapılmaq olduğunu ifadə etmişdir. Keçən hədis-i şərifdə də oxudun ki, ucb Allah qatında günahdan daha böyükdür. Allah Təala da elə buna görə bəzən mömini günaha mübtəla etməkdədir. Beləcə onun ucbdan əməndə olmasını istəyir. Rəsul-i Əkrəm də (sav) ucbun insanı həlak edici şeylərdən saymışdır: “Əmali-yi Səduq” da iştirak etdiyi şəkliylə Emirül-Mü’minin’e çatan bir sənədlə Rəsulullah (sav) belə buyurmuşdur: “Ucba mübtəla olan kimsə həlak olur. “(Vesaliu’ş-Şiə, C. 1. Ebvab-i Mukaddemat-i ibadat, sh. 78.)
Bu ucb və sevincin boğaz və ölüm sonrasındakı surət və təcəssümü o qədər qorxuncdur ki, digər heç bir qorxuya bənzəmir. Yəqin Rəsul-i Əkrəm (sav) ‘in Emiru’l-Muminin’e etdiyi vəsiyyətində iştirak edən ifadəsi də buna işarə edir: “Heç bir təklik ucbdan daha qorxunc deyil.” (Eyni bölüm, sh. 77.)
Musa b. İmran (ala nəbiyyina və âlihi’s-salam) şeytana belə soruşdu: “Mənə, ademoğlu işlədiyi təqdirdə özünə müsəllət və hakim olduğun günahın nə olduğunu söylə.” Şeytan belə cavab verdi: “Öz nəfsi səbəbiylə ucba qapıldığı, əməllərini böyük, günahlarını isə kiçik saydığı vaxt . “(Kafi, Kitabu’l-İman vəl-Küfr, Babul-Ucb, 8. hədis.)
Allah Təala Davuda (as) belə buyurmaqdadır: “Ey Davud, günahkarlara müjdə ver və siddiqlərin qorxut! Davud (as) ərz etdi: “Necə olur da onlara müjdə verim, bunları isə korkutayım?” Allah Təala buyurdu: “Günahkarlara müjdə ver ki, mən tövbələri qəbul edirəm və günahkarları bağışlayıram. Siddiqlərin da qorxut ki, əməllərindən ucba kapılmasınlar. Çünki ki mən qullarımdan hər kimi (adaletimle) hesaba çəkəcək olsam mütləq həlak olur. ”
Siddiqlərin və onlardan daha da böyükləri həlak edən hesab barəsində münaqişədə Allaha sığınıram. Şeyx Sadukün Hisal’inde (Xisal, 3. bab, 86. hədis.) Hz. Sadiq (as) vasitəsiylə nəql edilən bir hədisdə belə buyurulmuşdur: “Şeytan deyir ki: Əgər üç şeydə Adəmoğluna galib gələcək olsam, artıq hər nə edirsə etsin qorxmuram. Çünki ki, artıq heç bir şeyi qəbul edilməz ondan! Əməllərini böyük və çox sayar, günahlarını unudar və ucba mübtəla olur. ”
Ucb, duyduğun mefasidlerin yanında elə də bir xəbis ağacdır ki, meyvəsi bir çox böyük günah və həlak edənlərdən sayılmaqdadır. Ürəkdə belə bir yer edib kökleşince insanı küfr, şirk və daha yuxarılara sürükləyir.
Ucbun bir fəsadı da günahları küçümsemektir. Buna görə də ucba mübtəla olan bir insan özünü islah etməyi ağlından belə keçirməz və özünü daim pak və pakizə olaraq qəbul edir. Heç bir zaman özünü günahların pəncəsindən xilas düşünməz. Özünü beğenmişliğin qalın hicabı və ucb pərdəsi, onu öz pisliyini görməkdən alıkor. Bu da insanı bütün Kamal saxlayan və nöqsanlı bəzi şeylərə mübtəla edən böyük bir müsibətdir. İnsanı əbədi həlaka düçar edən və nəfs tabiblerini dərman tapmaqdan aciz buraxan faciəvi bir fəlakətdir.
Ucb, insanı öz nəfs və əməllərinə etimad etməyə sövq edir. Bu da zavallı və cahil insanın özünü Haqq Təaladan müstağni və niyazsız görməsinə və Haqq Təalanın fəzlinə təvəccöh etməməsinə səbəb olur. Quş qədər kiçik beyniylə Allah Təalanın özünə əcr və savab verməsi lazım olduğunu düşünməkdədir. Özünə ədalət üzrə belə rəftar edildiyi təqdirdə (lütfü sayəsində deyil- çev.) Savaba layiq olduğunu zənn etməkdədir. (Bundan sonra bir az da bu mövzu haqqında bəhs inşaallah).
Ucbun digər bir fəsadı da insanın Allahın qullarına təhqir gözüylə baxması, onların əməllərini dəyərsiz saymasıdır. Onların əməlləri öz əməllərindən nə qədər yaxşı olsa da beğenmemekte, kiçik saymaqdadır. Bu da insanın həlak yollarından biri olub yolunun tikanı mövqesindədir.
Ucbun digər bir fəsadı da insanı riyaya məcbur etməsidir. Çünki təbiəti öz əməllərini dəyərsiz sayan, əxlaqının xarab və fasid olduğunu qəbul edən, imanının yoxdur olduğuna inanan və zat, sifət və əməlləriylə ucba qapılmayan bir-kimsə özünü və mövcud olan hər şeyini dəyərsiz sayar, bu səbəbdən də göstəriş etməkdən və onları başqalarına göstərməkdən şiddətlə ictinab edər, fasid və xarab əmtəəsində sərgidə sərgiləməyə kalkışmaz. Amma özünü kamil və əməllərini qiymətli kabullendiği təqdirdə dərhal onu təcəlli etdirməyə və digərlərinə göstərməyə cəhd edər.
İkinci hədisin şərhində riyanın fəsad və pozğunluqlarından uzun-uzadı bəhs etdik. Onların hamısını ucbun fəsadları olaraq da qəbul etmək lazımdır.
Ucbun digər bir fəsadı da bu rəzil sifətin insanda həlak edici qürura yol açmasıdır. İnsanı təkəbbür müsibətinə düçar edir. (İnşaallah bundan sonra bir az da bundan bəhs). Ucbun şəxsən özündən qaynaqlanan (birbaşa-endirekt) bəzi fəsadların şərindən isə, bəhsə uzanmasına səbəb olacağından ötəri sərf-nəzər edirik.
Ucba mübtəla olan şəxs bilməlidir ki, bu rəzil sifət, bir çox rezail və pisliklərin toxumu mövqesindədir. İnsanı əbədi fəlakət və əzabın qucağına salmaq müstəqil və kafi bir səbəb olan saysız məsələlərin mənşə və qaynağı vəziyyətindədir. Bu fəsadları haqqıyla anlar, diqqətlə mülahizə edər və sonra da Rəsul-i Əkrəm və böyük şəxsin Əhli-i Beytindən (salavatullahi əleyhim ecmain) varid və qiymətli olan hədis və xəbərlərə müraciət edəcək olsa, əlbəttə ki, öz nəfsini islah etməyə niyyətlənən, Allah etməsin bu çirkin və alçaq sifətin digər aləmə sirayət etməməsi üçün də özünü bu rəzil sifətdən təmizləməyə və köklərini öz nəfsindən söküb atmağa çalışacaq.
Bir zaman gəlir də bu dünyəvi-mülkü göz bağlanar, bərzəx və Qiyamət sultanı zühur edəcək olsa, böyük günahlar əhlinin vəziyyətinin öz halından çox daha yaxşı olduğunu görəcək. Allah Təala, sahib olduqları peşmançılıq və ya Haqq Teala’nm fəzlinə mövcud itimadları səbəbiylə onları bağışlamışdır. Bu zavallı isə özünü müstəqil və muxtar qəbul etdiyini, batınında özünü Haqq Teala’nm fəzlindən müstağni gördüyündən Allah Təala da onu hesaba çəkəcək, onu öz istəyi üzrə ədalət mizanı qarşısına alacaq və Haqq üçün heç bir ibadət etmədiyini, bütün ibadətlərinin Onun dərgahından uzaq olduğunu, əməl və imanının da batil və dəyərsiz olduğunu bildirəcək. Bəlkə şəxsən bunlar onun həlakət, əlim əzab və cahimi (cəhənnəm) əbədi olaraq qalmasına səbəb olacaq. Allah Təala heç kimə ədalətiylə rəftar etməsin. (Bəlkə lütf və mərhəməti ilə davranacaq və rəftar edəcək olsa heç kim üçün bir qurtuluş yolu qalmaz. Hidayət imamları (aleyhimi’s-salam) və böyük peyğəmbərlər dua və münacaatlarında Allahın fəzlini xahiş edirdilər. Ədalət və hesabda münaqişə barəsində olduqca qorxu içində idilər. Haqq dərgahının haşlar və məsum imamların (salavatullahi əleyhim) dua və münacaatları, öz qüsur və taksirlerini etiraf və haqqıyla ubudiyetten aciz olduqlarının bəyanı doludur. Belə ki mövcudatın ən üstünü və mümkünü’l-bədənin Allaha ən yaxın olanı (Peyğəmbərimiz (sav) çev.) belə, “Səni haqqıyla tanıya bilmədik və sənə layiqincə ibadət edə bilmədik” deyə buyurur. O halda digər insanların halı nə olacaq bir düşün.
Bəli onlar Haqq Təalanın əzəmətini və mümkün’ün vacib ilə olan nisbətini çox yaxşı anlamışlar. Onlar bilirlər ki, dünyadakı bütün ömürlərini ibadət, itaət, həmd və təsbeh ilə keçirəcək olsalar belə Haqqın nemətinin şükrünü əda edə bilməzlər. Harada qaldı ki, Onun zat və sifətinin həmd-səna haqqını yerinə getirebilsinler … Onlar bilirlər ki, mevcudlardan heç birisi özbaşına bir şeyə sahib deyil. Həyat, qüdrət, elm, qüvvət və sair kamalların hamısı Onun kamal kölgəsi altında yerləşir. Mümkün isə kasıb, bəlkə tam kasıblıq və bağımlılıktır, müstəqil deyil. Mümkün’ün nə kimi bir kamalı ola bilər ki, onunla öyünməyə və digərlərinə üstünlük göstərməyə cəhd! Nə qüdrəti vardır ki, əməllərini digərlərinə göstəriş etsin. Onlar Allahın cəlal və camalının arifleridir. Onlar ayan və şühudi ilə öz acizlik və çatışmazlığını və kamal-i vacib’i müşahidə edirdilər. Amma biz zavallıların göz, ağıl, idrak və sair müdrikatif cəhalət, nadanlıq, qəflət, özünü bəyənmişlik və qəlbi və qəlibi (orqanik) günahların hicab və perdesiyle örtülü qaldığından Haqqın üstün və kahir səltənəti müqabilində ərz-ı endamda var və özümüz üçün bir istiqlal və dəyərə kail oluruq.
Ey özündən və halikıyla özü arasında var olan nisbetten xəbərsiz olan zavallı mümkün! Ey Maliku’l-Mülûk qarşısında nə kimi bir məsuliyyət və vəzifəsi olduğundan qafil olan talehsiz mümkün! Bizlər üçün bir çox fəlakət və bahtsızlığa səbəb olan və bizləri bu qədər zülmətlər və bulanıklıklara mübtəla qılan da bu cəhalət və məlumatsızlıqdır. İşin pozuqluğu başdan və pisliyi kaynaktandır. Bizim bacarıq gözümüz kor və ürəklərimiz ölmüşdür. Bu da bütün bu müsibətlərin səbəbidir. Amma biz islah fikrində belə deyilik. Ya rəbbim, sən bizlərə tofiq inayət et, Sən bizlərə vəzifə və məsuliyyətimizin nə olduğunu bildir, arif və övliyanın ürəyini dolduran öz bacarıq nurlarından bizə də nəsib et. Qüdrət və səltənət ihatanı mənə də göstər. Bizlərə öz əksiklik və noksanlıklarımızı göstər. Biz çarəsiz və zavallılara əlhəmdülillahi Rabbi’l-Âlemîn’den (ki biz bütün gözəllik və yaxşılıqları məxluqa nisbət edirik) mənasını öyrət. Sən ürəklərimizə məxluqlardan heç birinin həmdə layiq olmadığına aşina qıl. Sən bizlərə “Sənə gələn yaxşılıq Allahdandır. Sənə gələn pisliklər isə nəfsindən “(Nisa surəsi, 79.) həqiqətini göstər. Sən mübarək tövhid kəlməsini bizim qara və bulanıq qəlblərimizə sok. Biz hicab, zülmət, şirk və nifaq ehliyiz. Biz eqoist və özünü bəyənmiş kəslərik. Sən nəfs və dünya sevgisini qəlblərimizdə çölə çıxar. Sən bizləri Allahı istəyən və yalnız Allaha ibadət edənlərdən et, “Şübhəsiz ki, Sən hər şeyə qadirsən.”
Ucbun Mənşəyinin Nəfs Sevgisi Olduğu bəyanında
Bil ki ucb rezilliği nəfs sevgisindən qaynaqlanır. Çünki insan, nəfs sevgisi fitrəti üzrə yaradılmışdır. Insani bütün səhvlərin və əxlaqi alçaqlıqların mənşəyi nəfs sevgisidir. İşdə bu cihettendir ki, insan öz kiçik və dəyərsiz əməllərini böyük olaraq görməkdə, bu vəsiləylə Haqq dərgahının yaxşıları və xas qulları arasında olduğunu sanmaqda və bu dəyərsiz əməlləri vasitəsiylə səna və mədh layiq olduğunu təsəvvür edir. Hətta bəzən pis və kabih əməlləri belə gözündə yaxşı və gözəl olaraq təcəlli edər. Əgər başqalarından öz əməllərindən daha yaxşı və böyük əməllər sudur edəcək olsa, onlara kifayət qədər əhəmiyyət verməməkdə və daim xalqın yaxşı əməllərini pislikdən bir mərtəbəyə təvil və tevcih etməkdədir. Digər tərəfdən öz çirkin və əlverişsiz işlərini isə yaxşılıqdan bir mərtəbəyə şərh etməkdədir. Allahın qulları mövzusunda pessimist. Amma özü söz mövzusu olunca optimist .. Bu nəfs sevgisi vasitəsiylə, minlərlə pislik və Haqqdan uzaqlaşdırıcı pisliklərlə yoğrulmuş kiçik bir əməli qarşılığında Haqq Təalanı özünə borclu qəbul etməkdə və rəhmətə tabe olması lazım olduğunu hayalleşmektedir. İndi də öz gözəl və yaxşı əməllərimiz üzərində təfəkkür edəcək olsaq yaxşı olar məncə. Bizlərdən sudur edən İbad əməllərimizi bir az da olsun ağlımızla ələ alıb insaf gözüylə dəyərləndirək.
O zaman da görək baxaq bizlər bu əməllərimiz səbəbiylə mədh, səna, savab və rəhmətə mi müstehakız, yoxsa qınama, cəza, qəzəb və əzaba mı? Və əgər Haqq Təala bizim nəzərimizdə yaxşı olan bu əməllər səbəbiylə bizləri qəhr və qəzəb atəşində yanacaq olursa, bu yerində və ədalətli bir şey ola bilərmi?
Mən bu anda sizləri, soruşmaq istədiyim bu sual barəsində hakim qılıram. Və sizlərdən -tefekkür və təəmmül sonra da təsdiq etmənizi istəyirəm. Sualim bu: Əgər sadiq və Musaddık olan Nəbiyyi-Əkrəm (s.ə.v.), farzen sizlərə desə ki: “Bütün ömrünüz boyunca istər Allaha ibadət edin, Onun əmrlərinə itaət göstərin, şəhvətləri və nəfsani istəkləri tərk, istərsə də bütün ömrünüz boyunca Onun əmrlərinin hilafını edin, nəfsani meyil və şəhvətə istiqamətində hərəkət edin, sizin axirətdəki dərəcə və Mövqeyi baxımından heç fərqinə varmaz, hər iki surətdə də sizlər necat əhlisiniz, cənnətə gedəcəksiniz və əzabdan əməndə olacaqsınız. Namaz qılın və ya zina edin heç fərqinə varmaz. Amma Haqq Təala sizin özünə ibadət etmənizi, mədh-u səna etməyinizi, şəhvət və nəfsani arzularınızı bu dünyada terketmenizi istəməkdədir. Buna qarşılıq olaraq da sizlərə heç bir mükafat vadetmemekte, heç bir savab vermir. “İndi soruşuram, görəsən sizlər günah və masiyet əhli mi olardınız, yoxsa ibadət və təqva əhli mi? Sizlər Haqq Təalanın xatiri və rizası üçün nəfsani ləzzətləri özünüzə haram edər idinizmi? Sizlər yenə də müstehablar, cum’a və camaat barəsində bu qədər rağbetli olur idinizmi? Yoxsa şəhvətlərə dalıb işrət məclislərində əyləncə, musiqi və bənzəri şeylərlə mi məşğul olurdunuz?
Riyakarlıq və nümayişdən uzaq tam bir insaf nəzəriylə düşünüb də elə cavab verin.
Mən öz adıma və mənim kimi olanlar adına deyirəm ki masiyet və günah əhli, itaəti tərk edən və nəfsani şəhvətlərə dalan kəslərdən olurdum.