Şanghay İşbirliği Örgütü, 2001 yılında çok taraflı siyasi, ekonomik ve güvenlik işbirliği anlayışıyla Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan’ın katılımıyla bölgesel bir örgüt olarak kurulmuştur.
Şanghay İşbirliği Örgütü’nün siyasi, ekonomik ve güvenlik alanındaki çok taraflı işbirlikleri etrafında kurulması, ve üye ülkelerin bu alandaki hedeflerine ulaşmaktaki rolü bu örgütü stratejik düzeye taşımıştır.
İslami İran Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cehangiri, Pazartesi günü Hindistan’ın ev sahipliğinde yapılan Şanghay İşbirliği Örgütü Başbakanları Zirvesi’nde video konferans ile yaptığı konuşmada bu konuyu vurgulayarak yaptığı konuşmada, “Günümüzün yüksek riskli dünyasında, bölgesel kurumlar; bölgesel, küresel ve hatta ulusal sorunları ve meseleleri yönetmek ve çözmek için en etkili mekanizmalardan biridir.” dedi.
Şanghay İşbirliği Örgütü’nün hali hazırda 12 üyesi var ve İran İslam Cumhuriyeti, Afganistan, Moğolistan ve Beyaz Rusya bu örgütün gözlemci üyeleri konumundadırlar. İran’ın bu örgütte gözlemci üye olarak varlığı hem ekonomik hem de güvenlik açısından önem taşımaktadır.
Ekonomik açıdan bakıldığında; İran’ın çeşitli ekonomik ve ticari kapasiteleri ve ortak girişimleri göz önüne alındığında bu işbirliğindeki rolünün önemli olduğunun farkına varmak için pek çok neden var.
İran’ın Şanghay İşbirliği Örgütü’ndeki rolünün önemini değerlendiren Asya meseleleri uzmanı Kuzeger Kaleci ise bu hususta şöyle diyor: “İran’ın bu teşkilattaki konumu bir gözlemci olmasına rağmen, İran ve Şanghay arasındaki işbirliği geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Örneğin İran’ın ekonomi alanında enerji, gümrük ve transit gibi konular düşünüldüğünde, İran’ın kapasiteleri önem taşıyor.
İran, Batı Asya’daki en önemli ve kilit ulaşım bağlantılarından ve koridorlarından biridir. İslami İran Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cehangiri ŞİÖ başbakanları toplantısında konuşmasının bir başka bölümünde, İran’ın Güney Doğusunda Sistan ve Beluçestan eyaletinde Umman Denizi kıyısında bulunan Çabahar limanı ve demiryolu bağlantılarının Afganistan ve Orta Asya güzergahındaki önemini hatırlattı ve Şanghay İşbirliği Örgütü üyelerini, ülkenin güneydoğusunda İran’daki büyük Çabahar-Zahedan demiryolu projesinde işbirliği yapmaya davet etti. Buna ilaveten son dönemde İran’ın işbirliğiyle önemli Haf-Herat demiryolu projesi tamamlandı ve yakında hizmete girecektir. Bu proje aynı zamanda İran üzerinden transitin artması ve Afganistan’ın ekonomik ilişkilerinin genişletilmesi üzerinde önemli bir etkiye sahip olacaktır.
Bölgesel güvenlik açısından da, çok taraflılığa dayanan Şanghay İşbirliği Örgütü’nün hedefleri göz önüne alındığında, İran ve Şanghay arasındaki işbirliğin, toplu ve kolektif güvenliğin sürdürülmesinde önemli etkilerin kaynağı olabileceği söylenebilir. Bu arada özellikle Şanghay İşbirliği Örgütü’nün etkili üyeleri olan Rusya ve Çin’in İran ile stratejik güvenlik ilişkileri olduğu da unutulmamalıdır.
Son on yılda bölgedeki gelişmeler, Amerika’nın tek taraflılığının ve bölgede dayatılan ve yönlendirilen güvensizlik ve terörizmin zararlı sonuçları olduğunu gösteriyor. Bu zorluk ve temel sorun, Şanghay İşbirliği Örgütünün rolünü ve İran’ın bölgedeki ortak tehditlere karşı koyma potansiyelinden yararlanılmasını daha da belirginleştirmektedir.
Tüm bu bileşenler göz önüne alındığında, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün bölgesel ilişkileri geliştirmek ve güçlendirmek için kullanılabilecek önemli bir işbirliği kapasitesine sahip olduğu söylenebilir. İran İslam cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cehangiri’nin Şanghay Başbakanlar Zirvesi’ndeki sözleri bu bağlamda değerlendirilebilir.
