AmerikaDünyaHaberlerİranOrtadoğu

İran savaşı ve ABD’nin bölgedeki bir asırlık müdahale döneminin sonu

Harvard Üniversitesi profesörü Stephen Walt, İran savaşının ABD’nin bölgeye müdahale gücünün sınırlarını ortaya çıkardığını belirterek, Batı Asya’da geleceğin artık dış güçlerden çok bölge ülkelerinin kararlarıyla şekilleneceğini savundu.

ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş, yalnızca askeri bir çatışma veya nükleer program üzerindeki anlaşmazlık çerçevesinde değerlendirilmiyor. Bu savaş, ABD’nin dünyanın en önemli stratejik bölgelerinden birindeki gücünün sınırlarını da ortaya koyan bir sınav olarak görülüyor. Harvard Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Profesörü ve önde gelen realist düşünürlerden Stephen Walt’a göre, savaşın sonuçları Batı Asya’nın güvenlik dengelerini ve bölge dışı güçlerin konumunu önümüzdeki yıllarda değiştirebilir.

Walt, Foreign Policy dergisinde yayımlanan “Ortadoğu Sonunda Kendi Ayakları Üzerinde Duruyor” başlıklı makalesinde, “İran savaşı, büyük güçlerin bölgedeki bir asırlık müdahale dönemini sona erdiriyor” değerlendirmesinde bulunuyor. Walt’a göre, 1919’dan bu yana ilk kez bölgenin geleceği, geçmişe kıyasla daha fazla yerel aktörlerin kararları doğrultusunda şekillenecek. İran’a karşı yürütülen savaş ise yabancı güçlerin müdahaleciliğinin gerilemesini hızlandıran bir dönüm noktası niteliği taşıyor.

Batı Asya’daki dış müdahalelerin geçmişi, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasına kadar uzanıyor. İngiltere ve Fransa, nüfuz alanlarını paylaşarak ve yeni siyasi yapılar oluşturarak bölgenin düzeninin şekillenmesinde belirleyici rol oynadı.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ise ABD, Avrupalı güçlerin yerini giderek daha fazla aldı. Washington; darbeler, müttefik hükümetlere destek, silah satışları, askeri üsler ve doğrudan müdahaleler aracılığıyla bölgenin güvenlik mimarisini kontrol altında tutmaya çalıştı. 1953’te Muhammed Musaddık hükümetine karşı gerçekleştirilen darbe, 1991 Fars Körfezi Savaşı ve 2003’te Irak’ın işgali bu sürecin öne çıkan örnekleri arasında yer aldı.

Son yirmi yılın deneyimleri, askeri üstünlüğün siyasi sonuçları belirleme gücünü her zaman beraberinde getirmediğini gösterdi. ABD, Irak ve Libya’da başlangıçtaki hedeflerine uygun, istikrarlı bir düzen kuramadı. Rusya, Beşşar Esad yönetiminin düşmesini engelleyemedi. Suudi Arabistan, gelişmiş silah sistemlerine ve kapsamlı askeri desteğe rağmen Yemen’de Ensarullah’ı siyasi ve askeri sahadan silemedi. İsrail de geniş çaplı operasyonlarına karşın Hamas ve Hizbullah’ı tamamen ortadan kaldıramadı.

Walt’a göre bu gelişmeler, yabancı güçlerin askeri kapasitesinin siyasi sonuç üretme konusundaki etkinliğinin sınırlandığını gösteriyor. İran savaşı ise bu eğilimi daha görünür hâle getirdi.

İran, onlarca yıldır ABD’nin kapsamlı ekonomik yaptırımlarından diplomatik baskılara, askeri tehditlerden doğrudan operasyonlara kadar uzanan politikalarıyla karşı karşıya kaldı. Buna rağmen siyasi yapısını korudu ve önemli füze ve İHA kapasitesi geliştirdi.

Walt, İran’ın uzun süreli ABD baskısına direnebilmesini, dış müdahalenin etkinliğinin azalmasının bir başka göstergesi olarak değerlendiriyor.

Bu dönüşümün önemli boyutlarından biri, askeri maliyet ile stratejik kazanım arasındaki ilişkinin değişmesi. Füze ve İHA teknolojilerindeki gelişmeler, daha sınırlı mali ve askeri kaynaklara sahip aktörlerin bile büyük güçlerin askeri üslerine ve altyapılarına zarar verebilmesine imkân tanıyor. Bu koşullarda hava üstünlüğü dahi zaferi garanti etmiyor.

Hava saldırıları altyapıyı tahrip edebilse de bir ülkenin siyasi yapısını değiştirmek veya karşı tarafı istenen koşulları kabul etmeye zorlamak çok daha karmaşık bir süreç olarak öne çıkıyor. Walt, İran’ın yüzölçümü, nüfusu ve ABD’nin Irak ile Afganistan’daki başarısız deneyimleri dikkate alındığında, kara işgalinin de son derece maliyetli ve gerçekçi olmayan bir seçenek olduğunu savunuyor.

Walt’ın analizinde öne çıkan bir diğer unsur, Batı Asya enerjisinin büyük güçlerin hesaplarındaki göreli öneminin azalması. ABD’de kaya petrolü üretiminin artması ve küresel ekonominin fosil yakıt tüketimini kademeli olarak azaltma eğilimi, büyük güçlerin bölge enerji kaynaklarına olan bağımlılığını görece düşürdü.

Bu gelişme, askeri müdahalelerin artan maliyetleriyle birlikte değerlendirildiğinde, yabancı güçlerin bölgeye doğrudan müdahale etme motivasyonunu zayıflatıyor. Ancak bu durum, bölgenin petrol ve doğal gaz kaynaklarının önemini yitirdiği anlamına gelmiyor. Değişen unsur, ekonomik çıkarlarla askeri müdahalenin güvenlik maliyetleri arasındaki denge.

Bu gelişmelerin sonucunda Batı Asya’da farklı bir düzenin ortaya çıkabileceği değerlendiriliyor. Böyle bir düzende bölge ülkeleri arasındaki güç dengesi daha fazla önem kazanırken, devletler kendi güvenliklerini sağlamak için iç kapasitelerine ve bölgesel iş birliği mekanizmalarına daha fazla dayanmak zorunda kalabilir.

Walt, İran, Suudi Arabistan ve diğer bölge ülkeleri arasında değişken ittifakların kurulabileceği ihtimaline de dikkat çekiyor. Bu ittifakların ideolojik ortaklıklardan ziyade güç dengesini koruma ihtiyacına dayanabileceğini belirtiyor.

Walt’a göre, dış güçlerin desteğine bağımlılığın azalması, bazı ülkeleri bağımsız caydırıcılık kapasitesi geliştirmeye, hatta nükleer caydırıcılık arayışına yöneltebilir.

Dış müdahalecilik döneminin sona ermesi, ABD, Çin ve Rusya’nın Batı Asya’daki varlığının tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor. Bu ülkeler ekonomik ilişkiler, silah satışları, yatırımlar ve diplomasi yoluyla bölgedeki etkilerini sürdürmeye devam edecek.

Ancak temel değişimin, bu güçlerin bölgesel denklemleri doğrudan şekillendiren aktörler olmaktan çıkarak yerel aktörlerin iradesini ve çıkarlarını daha fazla hesaba katmak zorunda kalmaları olduğu belirtiliyor.

Bu açıdan İran savaşının önemi, yalnızca askeri sonuçlarıyla sınırlı değil. Savaş, ABD’nin askeri gücü ile siyasi iradesini diğer aktörlere kabul ettirme kapasitesi arasındaki farkı ortaya koyarken Washington’ın kendi istediği güvenlik düzenini korumasının maliyetini de artırıyor.

Walt’ın değerlendirmesine göre bu eğilim kalıcı hâle gelirse İran, yalnızca Batı Asya’nın gelecekteki düzeninin başlıca aktörlerinden biri olmakla kalmayacak, dış askeri müdahalelere karşı direnişiyle bölgesel güç ve güvenlik anlayışının yeniden şekillenmesinde de belirleyici rol oynayabilecek.

Ortaya çıkan tablo, ABD’nin bölgeden tamamen çekilmesinden ziyade, Washington’ın bölge halklarının ve devletlerinin iradesini dikkate almadan onların geleceğini belirleyebileceğini düşündüğü dönemin aşamalı olarak sona ermesine işaret ediyor.

Başa dön tuşu
Bugün 21 Kasım 2026 (20) içerik yüklenmiştir.