Aylardır sürdürdüğü deniz ablukasına rağmen ilan ettiği hedeflere ulaşmada ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya kalan ABD İran’a karşı yeni hamlesini açıkladı.
ABD, aylardır sürdürdüğü deniz ablukasına rağmen ilan ettiği hedeflere ulaşmada ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya kalırken, Merkez Komutanlığı (CENTCOM), “Demir Kapı” adıyla özel bir çalışma grubunun kurulduğunu açıkladı. ABD yönetiminin çeşitli kurumlarının koordinasyonuyla oluşturulan bu yapının, kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden İran’a gelişmiş silah sevkiyatını, çift kullanımlı teknolojileri ve yaptırım uygulanan malların transfer güzergahlarını kısıtlaması amaçlanıyor. Reuters’ın haberine göre, yaklaşık 20 askeri ve sivil personelden oluşan bu çalışma grubu, Florida eyaletinin Tampa kentinde konuşlandırılacak. CENTCOM Komutanı Amiral Brad Cooper, bu hamlenin İran’ın finansman sağlama, silah sanayisini yeniden yapılandırma ve askeri stoklarını yenileme kapasitesini kısıtlayacağını iddia etti. CENTCOM ayrıca, deniz ablukasının bugüne kadar 25 milyar dolardan fazla İran ham petrolünün ihracatını engellediğini öne sürdü.
Baskı araçlarının değişimi
Dikkat çeken ilk husus, ABD’nin baskı coğrafyasındaki değişimdir. Washington, deniz yoluyla uygulanan kısıtlamaların ardından şimdi de İran’ın alternatif ticari ve lojistik güzergahlarını hedef almaya çalışıyor. Wall Street Journal’ın 22 Ekim tarihli Irak ve Pakistan sınırındaki kısıtlamalar ile Türkiye sınırındaki tır kuyruklarına ilişkin haberi, bu konunun yeni çalışma grubunun resmi duyurusundan önce de ABD’nin baskı gündeminde yer aldığını gösteriyor.
Ancak baskı alanının genişletilmesi, mutlaka ABD’nin hedeflerine ulaşma kapasitesinin arttığı anlamına gelmiyor. İran’ın yedi komşu ülkeyle kara sınırı bulunuyor ve CIA Dünya Factbook verilerine göre bu sınırların toplam uzunluğu yaklaşık 5 bin 894 kilometredir. Buna ek olarak İran’ın Hazar Denizi’nde yaklaşık 740 kilometre kıyısı bulunmaktadır. Dolayısıyla bu coğrafi genişlik üzerinde etkili bir denetim sağlanması; komşu ülkelerin sürekli işbirliğini, gümrük kontrollerini, kesin istihbaratı ve güvenlik ile ekonomi kurumlarından oluşan bir ağın ortaklığını gerektirmektedir. Oysa bu unsurların hiçbirisi doğrudan CENTCOM’un kontrolünde değildir.
Bununla birlikte, “Demir Kapı”nın kurulması, ABD’nin İran’ı tamamen kuşatmak için yeni bir operasyonel kapasiteye sahip olduğundan ziyade, aylarca süren çatışmaların ve askeri yoldan ilan edilen hedeflere ulaşmada yaşanan başarısızlıkların ardından Washington’un baskı araçlarını genişletme çabasını gözler önüne seriyor. Bu planın coğrafi, hukuki ve jeopolitik boyutları incelendiğinde, Washington’un ilan ettiği hedefler ile bunların uygulanmasındaki gerçek kapasite arasında belirgin bir uçurum olduğu görülüyor.
Anahtarı İran’ın komşularının elinde olan kapı
ABD’nin planının karşı karşıya olduğu ikinci temel zorunluluk, komşu ülkelerin siyasi iradesine olan bağımlılığıdır. Washington, İran’ın kara güzergahlarını kısıtlamak için Irak, Türkiye, Pakistan, Azerbaycan, Ermenistan ve Türkmenistan gibi devletleri kendi politikalarıyla uyumlu hale getirmek zorundadır.
Bu ülkeler yalnızca ABD’nin dış politikasının uygulayıcısı değildir; her birinin kendine özgü ekonomik, güvenlik ve stratejik hassasiyetleri bulunmaktadır. İran ile ticaret, bazıları için ekonomik ve hatta hayati bir öneme sahiptir ve sınır kapılarının kapsamlı bir şekilde kapatılması kendi ticari çıkarlarına da zarar verebilir.
Irak ve Pakistan sınırlarında yaşanan son kısıtlamaların tecrübesi de dış baskılara rağmen sınır kapılarındaki durumun siyasi gelişmelere ve ikili müzakerelere bağlı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, Florida’da bir çalışma grubunun kurulmasından, ABD’nin İran’ın tüm kara yollarını kontrol edebileceği veya kapatabileceği sonucu çıkarılamaz.
Hazar Denizi: ABD’nin önündeki hukuki ve jeopolitik engel
Yeni planın üçüncü ve belki de en önemli kısıtlaması Hazar Denizi meselesidir. Fars Körfezi ve Umman Denizi’nin aksine Hazar; İran, Rusya, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan olmak üzere kıyıdaş beş ülke arasında yer alan kapalı bir su havzasıdır.
2018 yılında kıyıdaş beş ülke tarafından imzalanan Hazar Denizi’nin Hukuki Statüsüne Dair Sözleşme, 3. maddesinin 6. bendinde kıyıdaş olmayan ülkelerin silahlı kuvvetlerinin bu denizde bulunmasını yasaklamaktadır. Aynı maddenin 7. bendi ise üye ülkeleri, topraklarını kıyıdaş ülkelerden birine karşı askeri eylemlerde bulunmak üzere tahsis etmekten men etmektedir.
Bu hukuki çerçeve, ABD’nin Hazar Denizi’ndeki doğrudan askeri varlığını ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu nedenle Washington, bölgedeki ticaret üzerinde etkili olmak için istihbarat, yaptırım ve diplomatik araçları kullanabilse de, bu kapasitenin gerçek bir deniz abluka biçimine dönüştürülmesi son derece farklı bir konudur.
Geniş bir ticaret ağı karşısında 20 kişilik çalışma grubu
Dördüncü mesele, “Demir Kapı”nın operasyonel yapısıyla ilgilidir. Reuters’ın haberine göre bu yapı, yaklaşık 20 askeri ve sivil personelden oluşmakta ve Tampa’da konuşlanmaktadır. Dolayısıyla burada İran sınırlarında konuşlanmış askeri bir güçle veya sevkiyatları durduracak operasyonel bir birlikle değil, Amerikan kurumları arasında koordinasyonu sağlayacak bir mekanizmayla karşı karşıyayız.
Böyle bir yapı; bilgi alışverişi, ticaret ağlarının tespiti, hedefli yaptırımların uygulanması ve aracı şirketler üzerindeki baskı yoluyla İran’ın ticaret maliyetini artırabilir. Ancak bu büyüklükte bir coğrafyaya, çeşitlendirilmiş bir ekonomiye ve çok sayıda komşuya sahip bir ülkede tüm güzergahlarını tespit edip durdurmak, idari ve istihbarati bir çalışma grubu kurmaktan çok daha karmaşık bir görevdir.
Askeri hedeflerin başarısızlığından ekonomik baskının genişletilmesine
“Demir Kapı”, ABD’nin İran’la mücadelesindeki daha geniş kapsamlı gelişmeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Askeri araçlar istenen siyasi hedeflere ulaşamadığında, ekonomik baskının artırılması ve tedarik ile ticaret yollarının kısıtlanması alternatif seçeneklerden biri haline gelmektedir.
Bu açıdan bakıldığında, yeni çalışma grubunun kurulduğu yönündeki duyuru, Washington’un askeri araçların kısıtlamalarını telafi etme ve mücadelenin daha büyük bir kısmını ekonomi, ticaret ve lojistik alanına taşıma çabasının bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Bununla birlikte “Demir Kapı” da, ABD’nin azami baskı politikalarının birçoğunun karşı karşıya kaldığı engelle aynı sorunla karşılaşmaktadır: Baskı uygulama kapasitesi ile bunu siyasi ve stratejik bir sonuca dönüştürme imkânı arasındaki mesafe.
Uygulama kapasitesinden daha büyük hedefler içeren bir plan
Sonuç olarak, Demir Kapı çalışma grubuunun kurulması, İran’ın tam anlamıyla kara ve deniz ablukasına alındığı şeklinde yorumlanmamalıdır. Bu plan, bazı hassas sevkiyatlar, taşımacılık şirketleri ve belirli koridorlar üzerinde kısıtlamalar yaratabilir ve İran’ın kara yolu ile ticaret maliyetini artırabilir; ancak bunun İran’ın tüm sınırlarını kontrol edecek bir mekanizmaya dönüştürülmesi ciddi coğrafi, hukuki, ekonomik ve siyasi engellerle karşı karşıyadır.
ABD, bu görevde başarılı olmak için yalnızca İran’ın geniş ticaret yolları ağını tespit etmekle kalmamalı, aynı zamanda komşu ülkelerin kalıcı rıza ve işbirliğini de elde etmelidir; ki bunun gerçekleşeceğine dair hiçbir garanti bulunmamaktadır.
Bu nedenle, “Demir Kapı” yoluyla İran’ın tamamen ablukaya alındığı iddiası, bölgenin coğrafi ve jeopolitik gerçekleriyle bağdaşmamaktadır. Bu plan, İran’ın ticaretinin bir kısmını aksatabilse bile kendi başına kapsamlı bir abluka yaratma kapasitesine sahip değildir. Demir Kapı, İran’ın tüm yollarını kapatmak için pratik bir stratejiden ziyade, ABD’nin askeri ve deniz baskısındaki kısıtlamalarını telafi etmeye yönelik yeni bir çabadır; Washington’un emelleri ile bölgenin gerçekleri arasındaki mesafe, bu çabanın önündeki en önemli engel olacaktır.
