Kazakistan’ın “Trans Hazar” taşımacılık güzergahını geliştirme planları, Hazar Denizi’nin küçülmesiyle birlikte artan çevresel sorunlarla karşı karşıya kaldı.
Çevre uzmanı Vadim Ni, basın mensuplarına yaptığı değerlendirmede, söz konusu planların arkasındaki koordinasyon eksikliğini eleştirerek şunları kaydetti: “Trans Hazar koridoru müzakereleri devlet başkanlığı düzeyinde ve ekonomi bakanlıkları arasında yürütülüyor; ancak Çevre Bakanlığı bu süreçteki rolünün hala farkında değil ve müzakerelere yeni dahil oluyor. Deniz küçülürken Trans Hazar koridoru nasıl geliştirilebilir?”
Çevre hukuku uzmanı ve “Hazar’ı Kurtarın” hareketinin kurucusu Ni, iç çevre bütçesinin artırılması çağrısında bulunarak Kazakistan ve Özbekistan’ın uluslararası iklim fonlarına güvenmek yerine kendi finansal kaynaklarını artırması gerektiğini vurguladı.
Bu açıklamalar, 9-20 Kasım tarihlerinde Türkiye’nin Antalya kentinde düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31) sürecinde dile getirildi.
Hazar’ın Geri Çekilmesi, Transit Projeler ve Aktav Limanı’ndaki Tarama Çalışmalarıyla Eş Zamanlı
Hazar Denizi’ndeki su seviyesi düşüşü şimdiden kıyı ekosistemlerini, balıkçılığı ve ulaşım altyapısını olumsuz etkilemiş durumda. Bu sorun, Çin ile Orta Asya’yı Hazar ve Güney Kafkasya üzerinden Avrupa’ya bağlayan “Uluslararası Trans Hazar Taşımacılık Rotası”nı geliştiren Kazakistan için ayrı bir ekonomik önem taşıyor.
“Kazakistan Hazar Araştırma Enstitüsü” verilerine göre, ülkenin Hazar kıyılarındaki su seviyesi 1996 ile 2025 yılları arasında 2,45 metre düştü. Temmuz 2026’da Kulalı Adası gözlem istasyonunda referans seviyesinin 29,42 metre altında bir ölçüm kaydedildi; bu oran gözlem tarihindeki en düşük seviye olarak kayıtlara geçti.
2016-2025 yılları arasında denizin yüzölçümü yaklaşık 11 bin 200 kilometrekare daralırken, kuzeydoğu kıyılarının bazı bölgelerinde kıyı çizgisi 20 kilometreden fazla içeri çekildi.
Ekim ayında Kazakistan, Aktav Limanı’nda 1,3 milyon metreküp posanın çıkarılmasını ve liman derinliğinin 6-7 metreye çıkarılmasını kapsayan geniş çaplı tarama çalışmaları başlattı. Ulaştırma Bakanlığı’na göre bu adım, kargo hacmini yüzde 30 artıracak ve deniz taşımacılığı maliyetlerini yüzde 10 ila 15 oranında düşürecek.
Hazar’ın küçülmesinin gereken siyasi ilgiyi gördüğünü, ancak kıyıdaş ülkelerin ortak hamleleri olmadan sorunun çözülemeyeceğini belirten Ni şu değerlendirmede bulundu: “Hazar’ın su seviyesindeki düşüşe nispeten iyi müdahale ediliyor; çünkü konu Kazakistan Cumhurbaşkanlığı gibi en üst düzeyde ele alınıyor. Aynı durum Aral Gölü için de geçerli. Süreç oldukça zahmetli ve çözüm birkaç ülkenin ortak karar almasına bağlı, ancak yine de bazı ilerlemeler kaydedildi.”
Suyun çekilmesinin doğuracağı sonuçlar konusunda da uyarıda bulunan uzman, “İç su havzaları son derece kırılgan. Nehir girdilerinin azalması ve su seviyesinin düşmesi deniz tabanını gün yüzüne çıkararak tuz ve toz fırtınalarına yol açıyor. Bu durum hem Hazar hem de Aral Kum çölünün oluştuğu Aral Gölü için geçerlidir” dedi.
Kazakistan’ın Sınır Aşan Nehirler Dosyasındaki Su Diplomasisi Sınavı
Uluslararası işbirliği sınavı sadece Hazar ile sınırlı kalmıyor. Kazakistan, Çin’den doğan ve Balkaş Gölü’nü besleyen İli Nehri dahil sınır aşan akarsulara da bağımlı durumda.
Vadim Ni’ye göre Kazakistan, Pekin’in su tüketimine yönelik kararları karşısında sınırlı bir manevra alanına sahip: “Nehir akışlarının menşe ülkeleri avantajlı konumda bulunuyor ve onlara karşı gerçek anlamda bir nüfuz kozu mevcut değil.”
Ni, Kazakistan Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’nın uluslararası alandaki performansını eleştirerek bakanlığın münferit çevre projelerinin ötesinde stratejik bir yaklaşımdan yoksun olduğunu, makro kararların ise çevre kurumlarından ziyade Dışişleri Bakanlığı ve ekonomi organları aracılığıyla yürütüldüğünü savundu.
Bununla birlikte, Eylül 2026’da Çevre ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’na Alibek Kuantirov’un getirilmesinin ardından umutlu olduğunu belirten uzman, yeni bakanın Dışişleri ve Milli Ekonomi bakanlıklarındaki geçmiş tecrübelerine dikkat çekti.
2023 yılında “Su Kaynakları ve Sulama Bakanlığı”nın kurulmasını da sınır aşan su müzakerelerinde Kazakistan’ın elini güçlendiren başarılı kurumsal bir adım olarak nitelendiren Ni, buna rağmen diplomasinin de doğal süreçlerle sınırlı olduğunu ve küresel ısınmanın Orta Asya’nın su kaynaklarını besleyen nehir rejimlerini değiştirdiğini ifade etti.
Tiyanşan ve Pamir Dağlarındaki Buzulların Erime Krizi
Vadim Ni sözlerini şöyle sürdürdü: “Hazar ve Balkaş Gölü gibi iç havzalar hem buharlaşma hem de memba ülkelerin su çekmesi nedeniyle zarar görüyor; buzulların küçülmesi ise nehir akışlarını daha da zayıflatıyor.”
Buzulların erimesi başlangıçta nehir debilerini artırsa da, özellikle yaz aylarında buz rezervlerinin tükenmesiyle birlikte daha az su kalıyor. Tiyanşan ve Pamir dağlarındaki buzulların geri çekilmesi Kazakistan ve komşu ülkelerdeki su tedarikini, tarımı ve hidroelektrik üretimini tehdit ediyor.
“Environmental Research Letters” bilim dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, bölge 2025 yılında buzul kütlesinde şiddetli bir erime yaşadı; Tiyanşan ve Pamir’deki buz rezervleri bir yılda yaklaşık 30 kilometre küp, yani kalan hacmin yüzde 2’si kadar azaldı.
Şubat 2026’da “Water Resources Research” dergisinde yayımlanan bir başka araştırma ise Tiyanşan buzullarının 2040 yılına kadar hacminin üçte birini, yüzyılın sonuna kadar ise iklim senaryolarına bağlı olarak yüzde 69 ila 93’ünü kaybedeceğini öngörüyor.
Bu değişimler Orta Asya ülkeleri için tarım, enerji üretimi ve evsel tüketim arasında su paylaşımı konusunda ilave zorluklar yaratıyor ve kuraklık dönemlerinde ortak nehir kullanımı konusundaki mutabakatları çok daha kritik hale getiriyor.
Dış Yardımlara Bağımlılığın Azaltılması ve İç Bütçenin Güçlendirilmesi Gerekliliği
İklim konferansları çevre koruma ve iklime uyum projelerinin finanse edilmesini tartışıma açma imkanı sunuyor, ancak Ni’ye göre Kazakistan dış desteklere aşırı derecede bağımlı durumda.
Uzman değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı: “Maalesef çevre korumaya kendi paramızı yatırmayı öğrenemedik ve dünyada bu fonlara yapılan yardımlar azalırken biz hala çevre ve iklim fonlarına bağlanmış durumdayız. Ülkeler askeri bütçelerini artırırken çevre harcamaları ikinci plana itiliyor. Mevcut hibeler bazı sorunların çözümüne yardımcı olabilir, ancak bunun ötesinde bizzat kendimiz harekete geçmeliyiz.”
Ni’nin değerlendirmesine göre Kazakistan ve Özbekistan artık yoksul ülkeler statüsünde değil; bu nedenle uluslararası yardımlarda düşük gelirli ülkelerle aynı önceliği bekleyemezler. Orta Asya’da Kırgızistan ve Tacikistan bu tür bir desteği beklemek için çok daha güçlü gerekçelere sahip.
Kazakistan açısından bu durum, çevre programları için iç bütçenin artırılması ve komşularla daha aktif müzakerelerin yürütülmesi anlamına geliyor. Zira sınır aşan nehirlerin kullanımı, Hazar’ın korunması ve buzulların çekilmesine uyum sağlanması, hibe destekli münferit projelerin ötesinde kalıcı çözümler gerektiriyor.
