Almanya, Fransa ve Britanya’yı kapsayan Avrupa Troykası Perşembe günü yayınladığı bildiride 29 yılında İran ile ticareti Amerika’nın yaptırımları karşısında koruma amacı ile kurulan İNSTEX mekanizmasını resmen sonlandırdığını bildirdi.
Bu ülkelerin de itiraflarına göre bu mekanizma üzerinden sadece bir işlem yapılmıştır. Instex, kuruluşundan 14 ay sonra ve Mart 2020’de İran ile tıbbi ekipman konusunda ilk ve tek işlemini gerçekleştirebildi.
Bu ülkeler yaptıkları açıklamada INSTEX’i feshetme kararının yalnızca ticari meseleler temelinde ve diğer faktörlerden bağımsız olarak yapıldığını belirtmişlerdir.INSTEX mekanizması, ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesinden yaklaşık iki yıl sonra, Ocak 2019’da açıklanmıştı. Avrupa ülkeleri, ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarına karşı bu mekanizmayı başlattığını iddia etse de, bu ülkelerin üst düzey yetkilileri, özel şirketlerin bir ülke ile ticaret yapmaya zorlanamayacağı düşünüldüğünde, INSTEX’in sadece sembolik bir önlem olduğunu yorumlarında defalarca itiraf ettiler.
Avrupalıların şimdi INSTEX’i yok ederek bunun için İran’ı suçlamaya çalışmasına rağmen, gerçek şu ki Tahran’ın tek taraflı Amerikan yaptırımları yüzünden ortaya çıkan olumsuz etkilerini azaltmak için Avrupa ülkeleriyle ticari etkileşimleri gerçekleştirmek için INSTEX’in uygulanmasını ciddi şekilde talep çaba gösterdiği söylenmelidir. Anca, INSTEX’i uygulayamayan Avrupalılar oldu ya da Washington’un cezalarından korktukları için, fiilen Avrupalı şirketler, kurumlar ve bankalar İran’la hiçbir zaman finansal ve ticari etkileşime girmediler. Aslında INSTEX’in etkisiz kalmasının ana nedenlerinden biri, Avrupa bankalarının ABD yaptırımlarına ilişkin endişeler nedeniyle İran’la ilgili işlemleri yürütmekten çekinmesiydi.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kanani, INSTEX’in sonlandırılması hakkında şunları söyledi: “İran İslam Cumhuriyeti bu mekanizmaya hiçbir zaman güvenmemesine ve umursamamasına rağmen iyi niyetle gerekli adımlardan kaçınmadı. Bu kanalın başarısı için işbirliği yaptı.”
Nasır Kenani, Avrupa hükümetlerini “INSTEX’i etkin bir şekilde başlatamamakla ve bu alanda eylemsizlikle” suçladı ve Avrupa’nın KOEP kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirmediğini bu şekilde bu mekanizmayı da etkinleştirmek için gerekli önlemleri almadıklarını açıkladı.
Aynı zamanda Avrupa Troykası yaptığı açıklamada 10 Instex hissedarının (Belçika, Almanya, Finlandiya, Danimarka, Fransa, Hollanda, Norveç, İspanya, İsveç ve Birleşik Krallık’ın) İran’ın işbirliği yapmaktan çekinmesinin ardından şu sonuca vardığını iddia etti: Bu sistemin çalışmaya devam etmesi için hiçbir sebep yoktur.
Avrupalılar, İran’ın siyasi nedenlerle INSTEX’in kendi gündemine göre faaliyet göstermesini engellediğini iddia ediyor. Bu açıklamada İran’ın sadece bir işleme izin verdiği ve ardından diğer işlemleri engellediği iddia ediliyor.
Oysa Tahran’ın INSTEX’e yönelik konumu, onun yararsızlığının ve sembolik niteliğinin ve Avrupalı tarafların Tahran’la ticari ve finansal ilişkiler yürütme konusundaki isteksizliğinin ardından belirlenmişti.
İran, “Instex” başta olmak üzere bazı Avrupa önlemlerinin etkili bir şekilde uygulanacağını ummasına rağmen, Avrupalı taraflar bu konuda açıkça tereddüt etti.
Bu şekilde Tahran, Avrupa tarafının kabiliyeti veya temelde KOEP’i koruma isteği konusunda şüphelere düşmüştür ve sonunda çözümü, bu alandaki kararlılığının bir işareti olarak, KOEP taahhütlerinin adım adım azaltılmasında bulmuştur
Aslında Avrupalılar, KOEP taahhütlerini yerine getirmeden faydasız mekanizma oyunu ile, yani INSTEX’i kurarak Tahran’ın KOEP’ten yararlanmadan taahhütlerini tek taraflı olarak uygulamaya devam edeceğini umuyorlardı.
Mevcutta ise Avrupa Birliği’nin ve Avrupa Troykasının Avrupa’nın KOEP’e dönme kararlılığına ilişkin mükerrer tutum ve açıklamalarına rağmen, bu konuda etkili bir adım atılmamıştır.
