Türkmenistan’ın doğalgazını Hindistan’a Afganistan ve Pakistan üzerinden taşıyan TAPİ Boru Hattı’nın yapımı bu hat üzerinde yer alan ülkeler için ciddi bir soruna dönüşmüştür.
TAPI güzergahından geçecek doğalgaz boru hattının bölgenin jeopolitik ve jeoekonomik koşullarını değiştirebileceğine şüphe yoktur. Bununla birlikte, bu gaz iletim hattının inşa edilmesinin önünde hala çeşitli engeller bulunmaktadır. Bunlar arasında Afganistan’daki iç çatışmalar, Pakistan ile Hindistan arasındaki Keşmir çatışması ve Afganistan ile Pakistan’ın projeye pratik olarak katılamamaları yer alıyor. Bu engellerin varlığı, bu doğal gaz iletim yolunun işletilme olasılığını ve tamamlanmasını olanaksız kılmıştır. Ancak, Ağustos 2021’de Afganistan’da Taliban’ın iktidara gelmesinden sonra grup liderleri, TAPI ve Afganistan’a Türkmenistan-Afganistan demiryolu gibi önemli ve gelir getirici projeleri görüşmek üzere Katar’da bir araya geldi ve diğer taraflara taahhütlerde bulundu. Örneğin, Katar’da bir Taliban müzakerecisi ve bir enerji uzmanı olan Suheyl Şahin, Katar zirvesi sırasında şunları söyledi: “Taliban, TAPI projesini ve diğer kalkınma, altyapı ve ekonomik projeleri tam olarak destekliyor.”
Bu taahhütler, Taliban liderlerinin son altı ayda pratikte fikir birliği ve istikrarlı bir oylamadan yoksun olduklarını gösterdikleri bir sırada geldi. Halbuki, merkezi Kabil’de bulunan Taliban’ın merkezi hükümetinin diğer vilayetlerle sorunları olduğu aşikar. Örneğin Kandahar’ın hükümdarı Taliban tarafından atansa da koordineli hareket etmemektedir. Afganistan’da güvensizliğin varlığı, önemli kalkınma projelerinin uygulanması ve yatırımların sağlanması için ciddi engeller sayılır.Aynı zamanda, bu taahhütleri gerçek sayarsak bile, Taliban grubu altyapı projelerine olan taahhütlerini yerine getirirse bile, bir sonraki sorun Afganistan’daki istikrarsızlık nedeniyle uygulama sorunları olacaktır. Bu projelerin uygulanması için yabancı ve yerli finansman ve yatırım sağlanması şarttır. Daha önce TAPI projesini uygulamak için 10 milyar dolardan fazlasına ihtiyaç duyulacağı söylenmişti. Bu rakam, ihtiyaç duyulan malzemelerin artan fiyatları nedeniyle sürekli artmaktadır. Asya Kalkınma Bankası, Afganistan topraklarında büyük ekonomik ve altyapı projelerinin uygulanmasının önündeki engellerin yanı sıra, Afganistan’daki Taliban geçici hükümeti tanınana kadar TAPI güzergahına gaz tedarikini askıya alacağını duyurdu. Asya Kalkınma Bankası 8 Mart Salı günü şunu duyurdu: “Afganistan’daki Taliban hükümeti uluslararası toplum tarafından tanınana kadar TAPI projesi üzerinde çalışmayacağız”.
Aslında Asya Kalkınma Bankası, bu projeye yatırım yapma riskini kabul eden birkaç yatırımcıdan biriydi.
Bu gaz boru hattının inşaatı 1990’larda başladı. 1997 yılında, Türkmenistan’dan Pakistan’a 12 bin 717 kilometrelik bir boru hattı inşa etmek amacıyla altı şirket ve Türkmenistan hükümetinden oluşan bir konsorsiyum kuruldu. Başlangıçta Hindistan konsorsiyumun bir üyesi değildi ve plana eklenmedi. Ancak bu ortaklıklar da çeşitli nedenlerle başarısız oldu. ABD ve bazı Batılı hükümetlerin tavsiyesiyle tekrar gündeme gelen planın amacı, İran’ın bölgedeki konumunu zayıflatmaktı.
Tüm bu iniş çıkışlar, Aşkabat hükümetinin Türkmen doğalgazını İran’ın ucuz ve güvenli güzergahından Batı ve Doğu Asya ve hatta Avrupa’daki uluslararası açık sulara ve tüketici pazarlarına taşıyabilmesini bir kez daha gündeme getirmektedir. TAPİ güzergahından doğalgaz boru hattının inşası İran’ı daha da zor duruma sokacak olsa da İran makamları bu konuda Afgan hükümetine ve halkına her zaman yardımcı olmuştur. Bu bağlamda Afganistan’ın eski Cumhurbaşkanı Hamid Karzai bile bu ülkenin İran İslam Cumhuriyeti ile her zaman en iyi ilişkilere sahip olduğunu ifade etmiş ve şöyle demiştir: ” İran, Afgan hükümeti ve halkından herhangi bir yardım ve desteği esirgemedi.”
Ekonomik yardıma ek olarak, son kırk yılda milyonlarca Afgan mülteci ve göçmenin kabulü, İran’ın Afgan hükümetlerine ve Müslüman halkına yaptığı yardımın sadece küçük bir parçası olmuştur.
