Columbia Üniversitesi Profesörü Jeffrey Sachs; İran’a karşı savaşın sona erdirilmesi ihtimalini, Tahran-Washington ilişkilerinin geleceğini, askerî çatışmanın ekonomik ve siyasi maliyetlerini ve küresel güçlerin bölgedeki gelişmelerdeki rolünü değerlendirdi.
ABD yönetiminin ve Başkan Donald Trump’ın savaş alanında da resmî bir anlaşma yoluyla da zafer elde edemeyeceğini belirten Sachs, Washington’ın İran’a yönelik ablukayı kaldırması ve resmî bir anlaşmaya ihtiyaç duymadan bölgeden çekilmesi hâlinde çatışmaların sona erebileceğini ifade etti.
Sachs ayrıca ABD’nin hegemonya politikalarını, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) tutumunu ve Avrupalı liderlerin yaklaşımını eleştirerek BM Şartı’nın ilkelerine dönülmesi ve dış güçlere bağımlı olmayan bölgesel güvenlik mimarilerinin oluşturulması gerektiğini vurguladı.
İşte Jeffrey Sachs ile gerçekleştirilen röportajın tam metni:
1- İran, ABD ve İsrail’in dâhil olduğu savaş, diplomatik girişimlerin ciddi engellerle karşılaştığı ve yeniden askerî çatışma ihtimalinin gündemde kaldığı uzun süreli bir belirsizlik dönemine girdi. Sizce kalıcı bir siyasi uzlaşmanın önündeki temel engeller nelerdir? Yeni bir tırmanışın önüne geçmek için ne yapılmalı?
Temel sorun, ABD yönetiminin ve özellikle Trump’ın zayıf görünmek istememesi. Ancak Trump, savaşı ne askerî alanda ne de resmî bir anlaşmayla kazanabilir.
Bu nedenle uzun süredir herhangi bir resmî anlaşmaya ihtiyaç duyulmadan çatışmaların sona erdirilmesini savunuyorum. Böyle bir adım İran’ın güvenliğini sağlayacak, yıkımı durduracak, Hürmüz Boğazı’nı yeniden açacak ve Trump’a istediği açıklamaları yapma imkânı verecektir.
ABD’nin yapması gereken tek şey ablukayı kaldırmak ve bölgeden çekilmektir.
Yaptırımlar konusunda ise ABD’nin bunları yakın zamanda kaldırması ne yazık ki pek olası görünmüyor. Ancak Rusya örneğinde olduğu gibi İran’ın da ticaret yapabileceği çok sayıda ortağı bulunuyor.
Trump, son birkaç gün içinde herhangi bir anlaşmaya ihtiyaç olmadığını ve Vance’in müzakereleri durdurması gerektiğini söyleyerek çatışmaları anlaşma olmadan sona erdirme fikrine işaret etti. Ancak henüz ablukayı kaldırmadı. ABD, bunu büyük açıklamalar yapmadan fiilen gerçekleştirmeli ve bölgeden çekilmelidir.
2- Özellikle ABD’nin 2015 nükleer anlaşmasından çekilmesi ve ardından yaşanan askerî çatışmaların da etkisiyle Tahran ile Washington arasında derin bir güvensizlik bulunuyor. Sizce iki ülke arasında yeni bir diplomatik çerçeve oluşturulması hâlâ mümkün mü? Böyle bir anlaşmanın kalıcı olabilmesi için hangi güvencelere ve karşılıklı taahhütlere ihtiyaç var?
Yeni bir başkan göreve gelmeden, İsrail’de köklü biçimde farklı bir hükümet kurulmadan ve ABD siyasi sınıfının yaklaşımı değişmeden böyle bir çerçevenin oluşturulabileceğine inanmıyorum.
Amerikalı seçmenler bir an önce barış istiyor ve bu konuda siyasetçilerin çok önünde bulunuyor. Ancak siyasetçiler hâlâ itibar kaybetme korkusuyla hareket ediyor.
3- İran’ın da dâhil olduğu askerî çatışmaya uluslararası toplumun verdiği tepki, Birleşmiş Milletler’in ve mevcut uluslararası hukuk sisteminin etkinliği hakkında ne gösteriyor? Uluslararası hukukun ihlal edilmesi durumunda hesap verebilirliği sağlamak ve benzer çatışmaları önlemek için hangi mekanizmalar devreye sokulmalı?
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi son derece başarısız oldu. BMGK’deki ABD’ye bağımlı ülkeler, İsrail ve ABD’yi kınamak yerine İran’ı kınadı! Avrupa ülkelerinin büyük bölümü de son derece kötü bir tutum sergiledi.
Diplomasinin acilen yeniden yapılandırılması gerekiyor. ABD’nin uluslararası hukuka yeniden uymaya başlaması şart. Ne yazık ki bunun gerçekleşmesi zaman alacak.
Bununla birlikte, yeni Kongre’de görev alacak siyasetçilerin önemli bir bölümü barışı ve uluslararası hukuku savunuyor. Dolayısıyla son seçimler, gerçek anlamda bir ilerleme kaydedildiğinin işareti.
4- Çin, Rusya ve yükselen diğer güçler, gerilimin daha fazla tırmanmasını önlemek ve diplomatik bir çözümü kolaylaştırmak için nasıl bir rol oynayabilir? Mevcut kriz, çok kutuplu dünya düzenine geçişi hızlandırabilir mi?
BRICS ülkeleri, özellikle güç kullanma tehdidini ve güç kullanımını yasaklayan BM Şartı’nın 2. maddesinin 4. fıkrası başta olmak üzere, BM Şartı’nın savunulması konusunda açık ve kararlı bir tutum sergilemeli.
Daha da önemlisi, her bölge, dış güçlere ve özellikle ABD’ye bağımlı olmadan kendi bölgesel güvenlik mimarisini oluşturmalı.
İran ile Fars Körfezi ülkelerinin gerçek ayrılıklarından çok daha fazla ortak çıkarı bulunuyor. Orta Doğu’daki ayrışmaları körükleyen ise İsrail ve ABD oldu.
Komşu ülkeler arasındaki anlaşmazlıkları körükleme politikası, ABD’nin dünyanın farklı bölgelerinde izlediği bir yaklaşım. İmparatorluklar, “Böl ve yönet” (Divide et Impera) ilkesiyle hüküm sürer. İngiltere imparatorluğunu bu yöntemle yönetti; Amerikalılar da uzun süredir gayriresmî imparatorluklarını aynı şekilde yönetiyor. Bu yöntemi İngilizlerden öğrendiler.
Artık bu gayriresmî imparatorluk düzenine son verilmeli ve BM Şartı’nın temel ilkelerine dönülmeli: Meşru müdafaa dışında güç kullanılmaması, devletlerin eşitliği, büyük güçler arasında iş birliği ve başka ülkeler üzerinde hâkimiyet kurma girişimlerinden vazgeçilmesi.
5- Savaşın doğrudan askerî sonuçlarının ötesinde, uzun vadede ABD ve müttefikleri açısından ne tür ekonomik ve siyasi maliyetler ortaya çıkabilir? Uzun süreli askerî angajmanın mali yükü ve küresel enerji piyasalarındaki etkileri, Washington’ın Batı Asya’ya yönelik gelecekteki yaklaşımını değiştirebilir mi?
Küresel imparatorluk olmanın yükü artık ABD’yi zorlamaya başladı. Karşımızda, etki alanını kapasitesinin ötesine genişletmiş klasik bir imparatorluk örneği var.
ABD, son yıllarda dünyanın her bölgesinde üstünlük ve hegemonya kurmayı hedefledi. Ancak bu politika başarısız oldu. ABD’nin kendi tercihiyle girdiği sayısız savaşa yol açtı. Bu savaşlar ABD’ye trilyonlarca dolara mal oldu, yaşam maliyetlerini ve faiz oranlarını yükseltti, açıklanan hedeflerine ulaşamadı ve Amerikan seçmenlerinin tepkisine neden oldu.
İran’la yaşanan savaşın zararı ise elbette küresel ölçekte hissediliyor. Ne yazık ki İran ağır darbe aldı ve dünyanın geri kalanı da bu savaşın acısını yaşıyor. Bu, hiçbir mantıklı gerekçesi ve kazananı olmayan, herkesin kaybettiği bir savaş oldu.
6- Avrupa hükümetlerinin, özellikle ABD’nin askerî adımları karşısında dış politikada yeterince bağımsız hareket edemediğini sık sık eleştiriyorsunuz. Avrupa ülkeleri krizin diplomatik çözümüne nasıl katkı sunmalı? Mevcut gelişmeler, Avrupa’nın Washington ile ilişkilerinde bir dönüm noktası olabilir mi?
Günümüz Avrupa liderlerinin stratejik öngörüden neredeyse tamamen yoksun olduğunu düşünüyorum. Ne yazık ki İngiltere ve Fransa hâlâ 1920’lerdeymiş gibi kendilerini imparatorluk olarak görüyor. Alaycı ve yanlış bir tutum sergiliyor, uluslararası hukuku savunmuyorlar.
Daha genel olarak Avrupa’daki liderlerin çoğu, Rusya konusunda gerçekçi olmayan bir paniğe kapılmış durumda. Ukrayna’daki savaşın, hiçbir zaman yaşanmaması gereken NATO genişlemesiyle başladığını anlamıyor veya kabul etmiyorlar.
Temel sorun, Avrupa’nın hâlâ ortak bir dış politikaya sahip olmaması. Avrupa Birliği’nin 27 üyesi ve İngiltere’nin birbirinden bağımsız 28 ayrı dış politikası olduğunu söylemek tam olarak doğru olmayabilir ancak mevcut durum buna oldukça yakın.
